නේපාලයේ නව අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙස ප්‍රචණ්ඩාට සුබ පැතූ පළමු ජාත්‍යන්තර නායකයා ඉන්දීය අගමැති නරේන්ද්‍ර මෝදි ය

නේපාල අගමැති ලෙස අලුතින් තේරී පත් වූ , 'ප්‍රචණ්ඩ' ලෙසින් ප්‍රචලිත පුෂ්ප කමල් දහාල්, නත්තල් දිනයේ දිවුරුම් දීමෙන් පසු ඔහුගේ ප්‍රථම සිදුවීම් අතර, චීනයෙන් ණය ලබාගෙන ඉදිකරන ලද පොක්හාරා ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ විවෘත කළේය.

නේපාල රජය 2016 වසරේදී එහි ඉදිකිරීම් සඳහා චීනයේ එක්සිම් බැංකුවෙන් ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 215.96 ක ණයක් අත්සන් කර ඇත. එහිදී අදහස් දැක්වූ ප්‍රචණ්ඩා කියා සිටියේ “මෙම ගුවන් තොටුපළ විවෘත කිරීමත් සමඟ ජාත්‍යන්තර කලාපය සමඟ පොකාරාහි සබඳතාව තහවුරු වී ඇති” බවයි.

පාරිසරික, තාක්‍ෂණික සහ සමාජීය ගැටලු හේතුවෙන් පොක්හාරා සිට ක්‍රියාත්මක වීමට බලාපොරොත්තු වන්නේ ඉතා සුළු ගුවන් ගමන් පමණි. නේපාලයේ ජාත්‍යන්තර ගුවන් තොටුපළ තුන එකිනෙකින් කිලෝමීටර් 200 ක් පමණ දුරින් වෙන් කර ඇත. වසර 20කට පසුවත් පොකාරා ණය ගෙවීමට ආදායමක් උපයනු ඇතැයි සිතිය නොහැක. නේපාලය සිය කැපවීම පැහැර හැරිය හැකි අතර, ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 200ක් පමණක් ගෙවීම පැහැර හැරීම හේතුවෙන් චීනය විසින් පවරා ගන්නා ලද උගන්ඩාවේ එන්ටෙබේ ගුවන් තොටුපළට සමාන ඉරණමකට ගුවන් තොටුපළද අත්විඳිය හැකිය. එය ශ්‍රී ලංකාවේ හම්බන්තොට වරායේ තවත් ඩැහැගැනීමක් විය හැකිය. ඉන්දියාවට මෙය උපායමාර්ගික පසුබෑමක් විය හැකි අතර හම්බන්තොට මෙන්ම චීනය ද එයම හමුදාමය අරමුණු සඳහා යොදා ගත හැකිය.

පොක්හාරා ගුවන්තොටුපළ නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීමේ ප්‍රමුඛ ව්‍යාපෘතියක් ලෙස කත්මන්ඩු හි චීන තානාපති කාර්යාලය විසින් හිමිකම් කියන ලදී. සත්‍යය නම් එය ඉදිකර ඇත්තේ චීන ණයක් යටතේ මිස නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීමේ හි කොටසක් නොවන බවයි. නේපාල රජය මේ දක්වා නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම යටතේ කිසිදු ව්‍යාපෘතියක් සඳහා අත්සන් තබා ඇතත් එය පිළිගෙන නොමැත.

එවකට නේපාල අගමැති ෂර් බහදූර් ඩියුබාගේ මාධ්‍ය උපදේශක චීන කොමියුනිස්ට් නිලධාරියෙකු සමඟ පැවති සාකච්ඡාවකින් පසු ඔහු උපුටා දක්වමින්, “නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම යටතේ යටිතල පහසුකම් ගොඩනැගීම සඳහා වාණිජ චීන ණය ලබා ගැනීමට නේපාලයට හැකියාවක් නොමැති බව අගමැති ෂර් බහදූර් ඩියුබා චීන නායකයාට පැවසීය. විදේශ මුදල් සංචිත ක්ෂය වීම ඇතුළු හේතු කිහිපයක් නිසා ආර්ථිකය දැනටමත් ආතතියට ලක්ව ඇත. එබැවින් නේපාලයට අවශ්‍ය වන්නේ චීනයෙන් ආධාර ලබා දීම පමණි.

නේපාලයේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂය-ඒකාබද්ධ මාක්ස්-ලෙනින්වාදී සභාපති සහ හිටපු නේපාල අගමැති කේ පී ෂර්මා ඔලි විසින් කරන ලද, ප්‍රචණ්ඩා විසින් නායකත්වය දෙන සුළුතර ආන්ඩුව, නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම වෙත එය පිළිගැනීම සංඥා කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. ඔවුන් චීන අතකොළුවක් බවට පත්වේ. 2019 දී, ඔලි, එවකට අගමැති ලෙස නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම යටතේ ව්‍යාපෘති 9ක් යෝජනා කර ඇතත්, දේශීය ප්‍රතිරෝධය නිසා ව්‍යාපෘති කිසි විටෙකත් ආරම්භ නොවීම සහතික විය. පාරිසරික හායනය සහ ණය උගුල් මත විරෝධතා පැවතුනි.

ට්‍රාන්ස් හිමාලයන් ටිබෙට් නේපාල දුම්රිය ව්‍යාපෘතිය සඳහා අත්සන් කිරීමට චීනය නේපාලය බලපෑම් කරයි. ජපානයේ ඉදිරි ඇස්තමේන්තුවට අනුව, නේපාල අංශය සඳහා පමණක් ව්‍යාපෘතියේ පිරිවැය ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 4.8 කි. මෙය නේපාලයේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 10% ඉක්මවන අතර එම නිසා අරමුදල් චීනයෙන් ණය ආකාරයෙන් ලැබෙනු ඇත - මෙය තවත් ණය උගුලකි. එවැනිම විරෝධතා ප්‍රචණ්ඩා නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම වෙත නැවත පැමිණෙන බවට සංඥා කිරීමෙන් වළක්වයිද යන්න තවමත් දැකගත හැකිය.

පසුගිය වසරේ පෙබරවාරි මාසයේදී, නේපාල නීති සම්පාදකයින් විසින් නේපාලයේ නීති සහ ස්වෛරීභාවයට වලකන බව පවසමින් ඔලිගේ නායකත්වයෙන් යුත් විපක්ෂ සාමාජිකයින්ගේ කැලඹීම් සහ විරෝධතා මධ්‍යයේ, චීන නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීමට ප්‍රතිවිරෝධයක් වන එක්සත් ජනපද මිලේනියම් චැලේන්ජ් කෝපරේෂන් යටතේ ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 500 ක යටිතල පහසුකම් ප්‍රදානයක් සම්මත කරන ලදී. . මෙම ප්‍රදානයට පූර්ව කොන්දේසි නොමැති වුවද. මෙය එක්සත් ජනපදයට රට තුළ උත්තේජනයක් ලබා දෙනු ඇති බවට සැකයක් නැත.

ප්‍රතිඵල ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සහ ඩුබාහි අපේක්ෂිත දිවුරුම් දීමෙන් පසු, ඉන්දියානු සහ එක්සත් ජනපද තානාපතිවරු ඩුබා සහ ප්‍රචණ්ඩා නිතිපතා මුණගැසුණේ, ඔවුන්ගේ පූර්ව මැතිවරණ සන්ධානය දිගටම පවතිනු ඇතැයි අපේක්ෂාවෙනි. එහි හදිසි බිඳවැටීම පෙන්නුම් කළේ ඉන්දියාවේ උපාය මාර්ගික බුද්ධි ඒජන්සිය වන රෝ හි අසාර්ථකත්වයයි. ඉන්දියානු සීමාවන් චීන භාෂාවෙන් ඇද ගත හැකි බවට පැමිණිලි තිබුනද එය නොසලකා හරින ලදී.

පසුගිය හැට වසර තුළ නේපාලයට අගමැතිවරුන් 50 ක් සහ දේශපාලන පද්ධති කිහිපයක් ඇත, සංක්‍රාන්ති ආන්ඩු, රාජාණ්ඩුවක් සහිත තේරී පත් වූ ආණ්ඩු, මාලිගා කුමන්ත්‍රණවලින් පසුව නිරපේක්ෂ රාජාණ්ඩුවක්, ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුවක් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයක් ඇත. 1990 දශකයේ මුල් භාගයේ පාර්ලිමේන්තු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රාජ්‍යයක් බවට පත් වූ අතර 2008 දී ජනරජයක් බවට පත් වූ දා සිට නේපාලයට වසර 30කට වැඩි කාලයක් තුළ ආණ්ඩු 33ක් හිමි වී ඇත. කත්මන්ඩු දේශපාලනය සංකීර්ණ, අභියෝගාත්මක සහ අනපේක්ෂිත ය. බලය සඳහා පෙනෙන සටනක් තිබේ. සන්ධාන ඇති කර කැඩී බිඳී යන්නේ කේන්ද්‍රයේ බලය ලබා ගැනීමට පමණි. ප්‍රචණ්ඩා ඔලී සමඟ අත්වැල් බැඳගත්තේ, ඔහුව අතහැර වසරකට පසුව, කලින් එකඟ වූ පරිදි ඔහුට අගමැති පුටුව ලබා දීම ප්‍රතික්ෂේප කළ විටය.

චීනයේ කොමියුනිස්ට් පක්ෂයේ ජාත්‍යන්තර සම්බන්ධතා දෙපාර්තමේන්තුව ඩුබා - ප්‍රචණ්ඩ සන්ධානය බිඳ දමා ඔලිගේ අභිලාෂයන් යටපත් කර ප්‍රචණ්ඩාට අගමැති වීමට පාර කැපූ බවට ප්‍රකාශ තිබේ. චීන ගැති ඔලිගේ පිටුබලය ලබන කත්මණ්ඩුවේ ප්‍රචණ්ඩ ආන්ඩුව චීනය විසින් ගසාකනු ඇත. චීනයේ අභිප්‍රාය වන්නේ නේපාලය ඉන්දියාවෙන් ඉවතට ඇද, එය ණය උගුලකට බලහත්කාරයෙන් ගෙන ඒම සහ එක්සත් ජනපද මිලේනියම් චැලේන්ජ් කෝපරේෂන් අහෝසි කිරීම, එමගින් ඉන්දියාවට සහ එක්සත් ජනපදයට හිමාලය රට තුළ සීමිත භූමිකාවක් සහතික කිරීමයි. ඊට සමගාමීව, චීනය සලාමි නේපාල භූමිය කපා දමයි.

චීනය සඳහා, ඩුබා කලකිරීමට පත් විය. ඔහු ඉන්දියාව සහ එක්සත් ජනපදය සමඟ සබඳතා වැඩි දියුණු කර, දකුණු ආසියානු කලාපයේ නේපාලය දෙවන පකිස්ථානය සහ ශ්‍රී ලංකාව බවට පත් කිරීම අරමුණු කරගත් චීන ණයවලට එරෙහිව දැඩි ලෙස පෙනී සිටියේය. ඔහුට යාමට සිදු විය. සමබර විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරන බවට ප්‍රචණ්ඩ ප්‍රතිඥා දී ඇති අතර සම්ප්‍රදායට අනුව අග්‍රාමාත්‍යවරයා ලෙස ඔහුගේ පළමු සංචාරය නවදිල්ලියට පැමිණෙන බව ප්‍රකාශ කළේය. ඔහු මෑතකදී සඳහන් කළේ “මම ඉන්දියාවට විරුද්ධ නැහැ, පැරණි ආරවුල් අමතක කර ඉදිරියට යනවා” යනුවෙනි. ඔලිගේ පීඩනය යටතේ ඔහුට හැකිද යන්න තවමත් දැකගත හැකිය.

ප්‍රචණ්ඩා චීන ණය ලබා නොගෙන ප්‍රදාන පමණක් ලබා දීම සහ නේපාල-චීන බෙල්ට් රෝඩ් මුලපිරීම දුරස්ථව තබා ගැනීමේ ඩුබාගේ ප්‍රතිපත්තිය දිගටම කරගෙන ගියහොත්, ඔහු නේපාලයට විශාල යහපතක් කරන අතර ඉන්දියාව සමඟ සබඳතා වැඩි දියුණු කරයි. නව දිල්ලිය සඳහා, ඕලි විසින් විරුද්ධ වූ ඩුබා රජය විසින් ඉන්දියාවට ප්‍රදානය කරන ලද බටහිර සෙටි ජලවිදුලි ව්‍යාපෘතිය හැසිරවීම මත නව රජයේ ඉදිරි දැක්ම තීරණය වනු ඇත. එය මීට පෙර ලබාදී තිබුණේ චීන සමාගමකටය. වෙනස් වීමේ තවත් දර්ශකයක් වනුයේ ආන්ඩුව චීන ආඥාව අනුගමනය කර එක්සත් ජනපද මිලේනියම් චැලේන්ජ් කෝපරේෂන් අහෝසි කළහොත් ය.

වර්තමානයේ නේපාලයේ වෙළඳ හිඟය වාර්ෂික අයවැයට වඩා වැඩි ය. උද්ධමනය ඉහළ යමින් පවතින අතර සීමිත විදේශ විනිමය සංචිත පවතී. ඊට සමගාමීව, මුදල් විශුද්ධිකරණය සහ ත්‍රස්තවාදයට මුල්‍ය සැපයීම සම්බන්ධ එහි නීති සම්පාදනය සහ ක්‍රියාත්මක කිරීම යන දෙකෙහිම අඩුපාඩු පවතින බැවින් එය මූල්‍ය ක්‍රියාකාරී කාර්ය සාධක බලකාය විසින් අළු ලැයිස්තුගත කිරීමේ අවදානමකට ලක්ව ඇත. එයට සහාය අවශ්‍ය වන අතර ඉන්දියාවට සහය විය හැකිය., නේපාලයට මධ්‍යස්ථ රේඛාවක් ලබා දී ඉන්දියාවේ අවශ්‍යතා සහතික කරයි. ඉන්දියා-චීන ආතතීන්ගෙන් ප්‍රයෝජන ගැනීමට නේපාලය දෙපාර්ශවයම ක්‍රීඩා කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.

ඉන්දීය අගමැති නරේන්ද්‍ර මෝදි පසුගිය වසරේ නවදිල්ලියේ පෞද්ගලික සංචාරයක නිරත වූ අවස්ථාවේදී ප්‍රචණ්ඩා හමුවීම ප්‍රතික්ෂේප කළද ඔහුට සුබ පැතූ පළමු ජාත්‍යන්තර නායකයා විය. ප්‍රචණ්ඩා ඉන්දීය ජාතික ආරක්ෂක උපදේශක අජිත් දොවාල්, ඉන්දීය විදේශ කටයුතු අමාත්‍ය එස් ජයශංකර් සහ විදේශ ලේකම් විනේ මෝහන් ක්වාත්‍රා හමුවී ඇත. ප්‍රචණ්ඩා හමුවීම මෝදි ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව ලෙස දක්වා ඇත්තේ නිශ්චිත දේශපාලන පක්ෂයකට සහය දැක්වීමට ඉන්දීය අග්‍රාමාත්‍යවරයා උනන්දු නොවීමයි. මේ මොහොතේ ඉන්දියාවට ඔලිගේ බලපෑම සහ ප්‍රචණ්ඩා ගන්නා දිශාව බලා සිටීමට සිදුවනු ඇත. ඔලි බීජිං සමඟ සමීප සබඳතා සඳහා තල්ලු කරන්නේ නම් එයට කැරට් සහ සැරයටි ප්‍රතිපත්තිය යෙදීමට අවශ්‍ය විය හැකිය.